Τηλεφωνήστε μας

2321068363 - 2321068301

Σταβλισμός Βοοειδών

Σταβλισμός βοοειδών

Β. Σταβλισμός αγελάδων σε γαλακτοπαραγωγή

Οι αγελάδες σε γαλακτοπαραγωγή σταβλίζονται ομαδικά, με το σύστημα του «ελεύθερου σταβλισμού», σε δύο βασικές παραλλαγές, α) με ενιαίο χώρο ανάπαυσης και β) με ατομικές θέσεις ανάπαυσης. Το εφαρμοζόμενο παλαιότερα σύστημα της πρόσδεσης, δεν καλύπτει τις ανάγκες ευζωίας των αγελάδων. Ακόμα και στις χώρες που οι καιρικές συνθήκες το χειμώνα είναι ιδιαίτερα δύσκολες (Βόρεια Ευρώπη, Καναδάς), σταδιακά εγκαταλείπεται. Ανεξάρτητα από το σύστημα που θα επιλεγεί, ο σωστός σχεδιασμός και η σωστή καθημερινή διαχείριση είναι οι δύο παράγοντες που επηρεάζουν την επιτυχία ή την αποτυχία της επιλογής.

1) Ελεύθερος σταβλισμός αγελάδων σε γαλακτοπαραγωγή με ενιαίο χώρο ανάπαυσης.

Ο ελεύθερος σταβλισμός με ενιαίο χώρο ανάπαυσης θεωρείται το σύστημα που παρέχει τις πλέον άνετες συνθήκες διαβίωσης στις αγελάδες, εξασφαλίζοντας την υγεία και ευζωία τους, με την προϋπόθεση ότι εφαρμόζεται με σωστό τρόπο. Ο χώρος σταβλισμού των αγελάδων χωρίζεται σε 2 ζώνες: το διάδρομο σίτισης και το χώρο ανάπαυσης, ενώ υπάρχει εξωτερικά και ο διάδρομος τροφοδοσίας (παράθεση τροφής). Τα βασικά σημεία που καθορίζουν τις διαστάσεις του κτιρίου είναι: α) το πλάτος ανά αγελάδα στην τροφοδόχο (ταΐστρα), β) το πλάτος του διαδρόμου σίτισης και γ) η επιφάνεια ανάπαυσης ανά αγελάδα. Ακολουθεί περιγραφή των βασικών τους χαρακτηριστικών.

α) Το απαραίτητο πλάτος ανά αγελάδα στην τροφοδόχο (ταΐστρα) είναι περίπου 75-76 cm, ανεξάρτητα από τη χρήση θέσεων παγίδευσης στην τροφοδόχο ή όχι (διαχειριστική επιλογή). Τα βοοειδή είναι αγελαία ζώα και θέλουν να εκδηλώνουν την καθημερινή τους δραστηριότητα, στην προκειμένη περίπτωση τη λήψη τροφής, ομαδικά. Ακόμα και αν δεν βρίσκονται πάντοτε όλες στην τροφοδόχο ταυτόχρονα, με το σωστό μήκος αποφεύγονται οι διαμάχες που δημιουργούν καταπόνηση στα κατώτερα ιεραρχικά ζώα και αποφεύγονται, η κατανάλωση μεγάλης ποσότητας τροφής σε μικρό χρονικό διάστημα (κίνδυνος πεπτικών διαταραχών), η συνολικά μειωμένη πρόσληψη τροφής και τελικά η μειωμένη γαλακτοπαραγωγή. Συνεπώς, για ομάδα 100 γαλακτοπαραγωγών αγελάδων, υπολογίζοντας και μια είσοδο πλάτους 4-5 m από την πλευρά του διαδρόμου τροφοδοσίας, απαιτείται μήκος κτιρίου 80 m.

Το απαραίτητο πλάτος στην τροφοδόχο ανά αγελάδα είναι 75-76 cm, ανεξάρτητα από την ύπαρξη ή όχι συστήματος παγίδευσης. Τα βοοειδή προτιμούν, ως αγελαία ζώα να λαμβάνουν την τροφή τους ταυτόχρονα.

β) Το πλάτος του διαδρόμου σίτισης είναι επίσης ένα πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό του κτιρίου. Ο αντικειμενικός σκοπός είναι να υπάρχει αρκετός χώρος ώστε να είναι δυνατή η σίτιση μιας αγελάδας και ταυτόχρονα, να μπορούν να κινηθούν άνετα από πίσω της δύο άλλες αγελάδες, προς διαφορετικές κατευθύνσεις, κατά βούληση. Συνεπώς, απαιτείται πλάτος 4,5-5,0 m. Σε κάθε άλλη περίπτωση περιορίζεται η ελεύθερη κίνηση των αγελάδων και η ευζωία της. Όταν το πλάτος είναι μικρότερο, οι αγελάδες χρησιμοποιούν για την κυκλοφορία τους ένα μέρος του χώρου ανάπαυσης, μειώνοντας δραστικά την επιφάνειά του. Εκτός από το πλάτος, δύο βασικά χαρακτηριστικά του διαδρόμου σίτισης είναι: i) οι διαστάσεις, ο αριθμός και η τοποθέτηση των υδροδόχων (ποτίστρες) και ii) η φύση του δαπέδου.

Το απαραίτητο πλάτος του διαδρόμου σίτισης πρέπει να είναι 4,5-5,0 m ώστε να διευκολύνεται η κυκλοφορία των αγελάδων χωρίς να χρησιμοποιείται για το σκοπό αυτό ο χώρος ανάπαυσης.

i) Οι υδροδόχοι πρέπει να τοποθετούνται κατά μήκος του διαδρόμου σίτισης, απέναντι από την τροφοδόχο και με πρόσβαση μόνο από αυτόν, έτσι ώστε να αποφεύγεται η περιττή συγκέντρωση υγρασίας στο χώρο ανάπαυσης. Το μεγάλο πλάτος του διαδρόμου σίτισης επιτρέπει και την εκδήλωση της φυσιολογικής συμπεριφοράς των αγελάδων που είναι η παραμονή γύρω από τα σημεία ύδρευσης για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο από το απαιτούμενο για την πρόσληψη νερού. Οι υδροδόχοι πρέπει έχουν ελάχιστο μήκος πρόσβασης 10 cm ανά εκτρεφόμενη αγελάδα (για ομάδα 100 ζώων αυτό σημαίνει συνολικά 10 m) και να υπάρχουν τουλάχιστον 2 για κάθε ομάδα ζώων και 1 ανά 20-25 αγελάδες (ιδανικά 4 για ομάδα 100 αγελάδων). Πρέπει να είναι κατανεμημένες ομοιόμορφα σε όλο το μήκος του κτιρίου και ποτέ σε σημείο με μειωμένη πρόσβαση («τυφλό σημείο»), για την αποφυγή εκδήλωσης κυριαρχικής συμπεριφοράς από τα ανώτερα ιεραρχικά ζώα.

Υδροδόχοι προσβάσιμοι μόνο από το διάδρομο σίτισης. Ο αριθμός τους φαίνεται μικρός και το πλάτος τους δεν φαίνεται να καλύπτει την απαίτηση των 10 cm ανά αγελάδα.

ii) Το δάπεδο του διαδρόμου σίτισης πρέπει να είναι κατασκευασμένο από σκυρόδεμα, είτε ενιαίο είτε σχαρωτό. Η επιλογή του τύπου του δαπέδου καθορίζεται από τις προτιμήσεις του κτηνοτρόφου και από το εφαρμοζόμενο σύστημα αποκομιδής των αποβλήτων. Αυτό που είναι σημαντικό είναι το δάπεδο να είναι αντιολισθητικό και σχετικά μαλακό (η κάλυψη από ειδικούς ελαστικούς τάπητες είναι επιθυμητή) και να καθαρίζεται τακτικά, τουλάχιστον 2-3 φορές ημερησίως (με αυτόματα ή συρόμενα ξέστρα), κατά προτίμηση όταν οι αγελάδες δεν είναι παρούσες (όταν αρμέγονται).

Διάδρομος σίτισης με πλάτος επαρκές για την κυκλοφορία 2 αγελάδων πίσω από εκείνες που καταλαμβάνουν τις θέσεις στην τροφοδόχο και με αντιολισθητικό, σχαρωτό δάπεδο.

γ) Η επιφάνεια ανάπαυσης ανά αγελάδα καθορίζει το συνολικό πλάτος του κτιρίου και τις τελικές του διαστάσεις. Γενικά, απαιτούνται τουλάχιστον 8-10 m2 ανά αγελάδα αλλά ανάλογα με τον τύπο και τη διαχείριση του χώρου ανάπαυσης και κυρίως την αποτελεσματικότητα του συστήματος αερισμού, μπορεί να απαιτείται τελικά μεγαλύτερη επιφάνεια. Συνεπώς, το πλάτος του χώρου ανάπαυσης πρέπει να είναι τουλάχιστον 10,0-12,5 m και αρκετά μεγαλύτερο όταν δεν πληρούνται ταυτόχρονα και όλες οι υπόλοιπες απαραίτητες προδιαγραφές κατασκευής και λειτουργίας. Η βάση του χώρου ανάπαυσης μπορεί να είναι συμπιεσμένο χώμα, στρώμα χοντρού χαλικιού ή σκυρόδεμα. Σε ότι αφορά τη φύση της επιφάνειας του χώρου ανάπαυσης, υπάρχουν δύο βασικές επιλογές: i) η κλασική, με τη χρήση στρωμνής και ii) η νεώτερη, με τη χρήση κομποστοποιημένου υποστρώματος.

i) Η άφθονη, στεγνή και καθαρή στρωμνή εξασφαλίζει στα ζώα άνετες και υγιεινές συνθήκες διαβίωσης και εξασφαλίζει την ευζωία και την υψηλή τους παραγωγικότητα. Συνηθέστερα χρησιμοποιούμενο υλικό είναι το άχυρο των δημητριακών, κυρίως αυτό του σιταριού, λόγω μεγαλύτερης διαθεσιμότητάς του σε λογική τιμή. Οι έννοιες «στεγνή» και «καθαρή» στρωμνή είναι εύκολα κατανοητές, η δυσκολία στην εφαρμογή αυτού του συστήματος έγκειται στην ποσότητα που απαιτείται καθημερινά για να χαρακτηριστεί η στρωμνή «άφθονη». Τυπικά, απαιτείται ημερησίως περίπου 1 kg αχύρου σιταριού για κάθε 1 m2 ενιαίου χώρου ανάπαυσης ώστε να διατηρούνται τα ζώα καθαρά. Την πρώτη φορά απαιτούνται 2 kg ανά 1 m2. Συνεπώς, εφόσον διατίθενται 10 m2 ανά αγελάδα απαιτούνται ημερησίως και 10 kg στρωμνής ανά αγελάδα (1.000 kg για 100 αγελάδες, ημερησίως). Η στρωμνή πρέπει να απομακρύνεται στο σύνολό της όταν η θερμοκρασία πλησιάζει τους 40ο C στα πρώτα 10 cm και να αντικαθίσταται από νέα. Η διαδικασία αυτή μπορεί να χρειασθεί να επαναληφθεί 4-6 φορές κάθε έτος.

Ενιαίος χώρος ανάπαυσης με άφθονη καθαρή και στεγνή στρωμνή (άχυρο σιταριού). Οι συνθήκες υγιεινής είναι προφανώς εξαιρετικές.

Η ποσότητα και το κόστος της στρωμνής καθώς και ο χρόνος που είναι απαραίτητος για την τοποθέτησή της (υπάρχει δυνατότητα εκμηχάνισης) είναι προφανώς βασικοί ανασταλτικοί παράγοντες για την επιλογή αυτού του συστήματος. Δεν πρέπει να επιλέγεται ως μέθοδος σταβλισμού αν εφαρμόζεται στη συνέχεια πλημμελώς (μικρή ποσότητα στρωμνής σε ακανόνιστα χρονικά διαστήματα) καθώς δεν θα εξασφαλίσει στην περίπτωση αυτή υγιεινές συνθήκες διαβίωσης και υψηλή παραγωγικότητα.

Ενιαίος χώρος ανάπαυσης χωρίς στρωμνή. Οι συνθήκες υγιεινής είναι προφανώς πολύ κακές.

ii) Η χρήση κομποστοποιημένου υποστρώματος είναι μια σχετικά νέα μέθοδος, με μικρότερες απαιτήσεις σε ποσότητα χρησιμοποιούμενου υλικού, το οποίο είναι συνήθως βιομηχανικό υποπροϊόν επεξεργασίας της ξυλείας (πριονίδι, τεμαχίδια ξύλου). Απαιτείται όμως και πάλι καλή διαχείριση ώστε να επιτευχθούν καλές συνθήκες υγιεινής και υψηλή παραγωγικότητα από τα ζώα. Συνοπτικά, ο χώρος ανάπαυσης καλύπτεται αρχικά με στρώμα 30 cm από το χρησιμοποιούμενο υλικό και στη συνέχεια προστίθεται νέο, ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν στο στάβλο (κυρίως θερμοκρασίας και αερισμού) και ανάλογα με την καθαριότητα των αγελάδων, συνήθως κάθε εβδομάδα έως κάθε μήνα.

Ενιαίος χώρος ανάπαυσης με κομποστοποιημένο υπόστρωμα. Τα επίπεδα υγρασίας είναι πολύ χαμηλά, είναι όμως προφανής και ο καλός αερισμός του κτιρίου.

Έχει όμως και αυτό το σύστημα μεγάλες και ανελαστικές απαιτήσεις σε εργασία επειδή το υπόστρωμα και τα παραγόμενα από τα αγελάδες απόβλητα πρέπει να ενσωματώνονται οπωσδήποτε δύο φορές ημερησίως, με τη χρήση εξοπλισμού τύπου “καλλιεργητή”, φερόμενου από μικρό ελκυστήρα. Για να επιτευχθεί η κομποστοποίηση (άνοδος θερμοκρασίας και μείωση του βακτηριακού πληθυσμού στο χώρο ανάπαυσης) είναι απαραίτητη: α) η τακτική ανάμιξη (δημιουργία αερόβιων συνθηκών) και β) η τακτική προσθήκη υποστρώματος επειδή πρέπει να υπάρχει σωστή αναλογία (25-30:1), άνθρακα (υπόστρωμα) – αζώτου (απόβλητα). Η πλημμελής εφαρμογή της μεθόδου δεν έχει, και πάλι, το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Ενιαίος χώρος ανάπαυσης με κομποστοποιημένο υπόστρωμα. Τα επίπεδα υγρασίας είναι σχετικά χαμηλά, είναι όμως προφανής και η μεγάλη σε έκταση διαθέσιμη επιφάνεια ανά αγελάδα. Είναι επίσης εμφανή τα σημάδια από την συστηματική ανάμιξη του υποστρώματος και των αποβλήτων.

Σε ότι αφορά το ύψος των βουστασίων, αυτό εξαρτάται από τη συνολική επιφάνειά τους, τον απαιτούμενο όγκο ανά σταβλισμένο ζώο και τις ανάγκες του συστήματος αερισμού (φυσικού ή τεχνητού) στις οποίες περιλαμβάνεται και η κλίση της σκεπής. Για τις γαλακτοπαραγωγές αγελάδες υψηλών αποδόσεων ο απαιτούμενος όγκος κτιρίου είναι τουλάχιστον 45 m3 ανά αγελάδα (εικόνες 09 και 10). Εφόσον τηρούνται οι προδιαγραφές επιφάνειας ανά ζώο που αναφέρθηκαν παραπάνω ο ελάχιστος όγκος κτιρίου είναι εύκολο να επιτευχθεί με μέσο ύψος κτιρίου 6 m (4 m στην χαμηλότερη και 8 m στην υψηλότερη πλευρά). Γενικά, η σχετικά μεγάλη κλίση στέγης (30-35%) είναι επιθυμητή για τον επιτυχή φυσικό αερισμό των βουστασίων.

Κλειστό κτίριο με επαρκή όγκο ανά αγελάδα και μεγάλη κλίση σκεπής για επαρκή φυσικό αερισμό.

Ανοικτό κτίριο με επαρκή όγκο ανά αγελάδα και μεγάλη κλίση σκεπής για επαρκή φυσικό αερισμό. Ο τύπος του κτιρίου (ανοικτό ή κλειστό) δεν επηρεάζει τις ανάγκες των αγελάδων ή την κίνηση του αέρα.

Ανεξάρτητα από την επιλογή ενός από τα παραπάνω συστήματα, είναι επιθυμητή (χωρίς να είναι απαραίτητη), η ύπαρξη προαύλιου χώρου για την άσκηση των αγελάδων. Απαιτούνται για το σκοπό αυτό 15-20 m2 ανά αγελάδα. Το προαύλιο μπορεί να έχει δάπεδο από σκυρόδεμα ή να είναι χωμάτινο (προτιμάται) και πρέπει να διατηρείται πάντοτε καθαρό και σχετικά στεγνό (δυνατότητα αποστράγγισης).

Στεγνό και καθαρό χωμάτινο προαύλιο, ιδανικό για την άσκηση και ανάπαυση των αγελάδων.

Στην αντίθετη περίπτωση μετατρέπεται σε υγειονομική παγίδα για τα άκρα των αγελάδων.

Προαύλιο με κακές συνθήκες υγιεινής και σοβαρές αρνητικές συνέπειες στην υγεία και ευζωία των αγελάδων.

Σε κάποιες χώρες και εφόσον οι κλιματικές συνθήκες το επιτρέπουν για τη μεγαλύτερη διάρκεια του έτους (ξηρό κλίμα και χαμηλές βροχοπτώσεις), εφαρμόζεται μια παραλλαγή των παραπάνω συστημάτων, χωρίς τη χρήση στρωμνής ή κομποστοποιημένου υποστρώματος. Οι χώροι σταβλισμού των αγελάδων έχουν τη μορφή εκτεταμένων προαυλίων (50-200 m2 ανά αγελάδα), χωρισμένων σε μικρότερα τμήματα και η στέγαση των ζώων επιτυγχάνεται με απλά υπόστεγα μεγάλου ύψους, χωρίς ειδική διαμόρφωση. Η μεγάλη έκταση επιτρέπει τη διατήρηση υγιεινών συνθηκών διαβίωσης για περιόδους 7-15 ημερών. Στη συνέχεια, τα ζώα μετακινούνται σε διαφορετικά τμήματα των προαυλίων και επιστρέφουν στα προηγούμενα όταν τα απόβλητα έχουν αποξηρανθεί από την ηλιακή ακτινοβολία και συγκεντρωθεί ή/και απομακρυνθεί από το χώρο. Προφανώς, εκτός από τις κατάλληλες κλιματικές συνθήκες, για την εφαρμογή του συστήματος απαιτείται και η ύπαρξη επαρκούς έκτασης, χαμηλού κόστους.

Μόνιμος σταβλισμός γαλακτοπαραγωγών αγελάδων σε εκτεταμένα προαύλια (50-200 m2 ανά αγελάδα). Παρουσία ξύλινου ανεμοφράκτη.

Μόνιμος σταβλισμός γαλακτοπαραγωγών αγελάδων σε εκτεταμένα προαύλια (50-200 m2 ανά αγελάδα). Διακρίνονται ο διαχωρισμός σε μικρότερα τμήματα, τα απλά υπόστεγα για τη στέγαση των ζώων και η συγκέντρωση της κόπρου πριν την απομάκρυνσή της.

Γενικά, το σύστημα του ελεύθερου σταβλισμού με ενιαίο χώρο ανάπαυσης, αν και ιδιαίτερα αποτελεσματικό όταν εφαρμοσθεί σωστά, δεν συστήνεται για τις περισσότερες ελληνικές εκτροφές. Ο φόρτος εργασίας αλλά και οι ποσότητες στρωμνής/υποστρώματος που απαιτούνται δεν συνάδουν με τις συνθήκες και τη νοοτροπία που επικρατούν, με αποτέλεσμα την πλημμελή εφαρμογή του. Σε συνδυασμό με τον συνεχή πειρασμό να σταβλιστούν περισσότερα ζώα στον ίδιο σε έκταση χώρο (δεν υπάρχει κάποιο σαφές, αυστηρό και “προφανές” όριο, όπως με τον αριθμό των ατομικών θέσεων ανάπαυσης) το αποτέλεσμα είναι συνήθως απογοητευτικό. Πολύ μεγάλος αριθμός αγελάδων (“υπερπληθυσμός”) που διαβιούν σε κακές συνθήκες υγιεινής, με αρνητικές συνέπειες στην υγεία, ευζωία και παραγωγικότητά τους.

2) Ελεύθερος σταβλισμός αγελάδων σε γαλακτοπαραγωγή με ατομικές θέσεις ανάπαυσης.

Ο ελεύθερος σταβλισμός με ατομικές θέσεις ανάπαυσης (οριοθέτηση με διαχωριστικά κιγκλιδώματα) είναι ένα σύστημα που παρέχει σχετικά άνετες συνθήκες διαβίωσης στις αγελάδες, εξασφαλίζοντας την υγεία και ευζωία τους, με την προϋπόθεση ότι και αυτό εφαρμόζεται με σωστό τρόπο. Ο χώρος σταβλισμού των αγελάδων χωρίζεται σε 3 ή 4 ζώνες, ανάλογα με τη διαμόρφωσή του και με τον αριθμό των σειρών των ατομικών θέσεων ανάπαυσης. Υπάρχει πάντοτε ο διάδρομος σίτισης και είτε διπλή σειρά ατομικών θέσεων ανάπαυσης και διάδρομος κυκλοφορίας (3 ζώνες), είτε δύο μονές σειρές ατομικών θέσεων ανάπαυσης που χωρίζονται από διάδρομο κυκλοφορίας (4 ζώνες), είτε διπλή και μονή σειρά (συνολικά 3 σειρές) ατομικών θέσεων ανάπαυσης που χωρίζονται από διάδρομο κυκλοφορίας (4 ζώνες). Ο διάδρομος σίτισης και ο διάδρομος κυκλοφορίας ενώνονται με εγκάρσιους διαδρόμους και εξωτερικά υπάρχει και ο διάδρομος τροφοδοσίας (παράθεση τροφής).

Κτίριο με διπλή σειρά ατομικών θέσεων ανάπαυσης («αντικριστά»).

Κτίριο με δύο σειρές ατομικών θέσεων ανάπαυσης («πλάτη με πλάτη»).

Κτίριο με τρεις σειρές ατομικών θέσεων ανάπαυσης.

Διπλό κτίριο με κεντρικό διάδρομο τροφοδοσίας και τέσσερεις σειρές θέσεις ανάπαυσης.

Τα βασικά σημεία που καθορίζουν τις διαστάσεις του κτιρίου είναι: α) το πλάτος ανά αγελάδα στην τροφοδόχο (ταΐστρα), β) το πλάτος του διαδρόμου σίτισης, γ) το πλάτος του διαδρόμου κυκλοφορίας, δ) το πλάτος και ο αριθμός των εγκάρσιων διάδρομων και ε) το πλάτος και το μήκος των ατομικών θέσεων ανάπαυσης. Ακολουθεί περιγραφή των βασικών τους χαρακτηριστικών.

α) Για το πλάτος ανά αγελάδα στην τροφοδόχο (ταΐστρα) ισχύουν όσα έχουν ήδη αναφερθεί στο σύστημα ελεύθερου σταβλισμού με ενιαίο χώρο ανάπαυσης. Πρέπει να είναι περίπου 75-76 cm, ανεξάρτητα από τη χρήση θέσεων παγίδευσης στην τροφοδόχο ή όχι (διαχειριστική επιλογή). Επειδή τα βοοειδή είναι αγελαία ζώα, θέλουν να εκδηλώνουν την καθημερινή τους δραστηριότητα, στην προκειμένη περίπτωση τη λήψη τροφής, ομαδικά. Ακόμα και αν δεν βρίσκονται πάντοτε όλες στην τροφοδόχο ταυτόχρονα, με το σωστό μήκος αποφεύγονται οι διαμάχες που δημιουργούν καταπόνηση στα κατώτερα ιεραρχικά ζώα και αποφεύγονται, η κατανάλωση μεγάλης ποσότητας τροφής σε μικρό χρονικό διάστημα (κίνδυνος πεπτικών διαταραχών), η συνολικά μειωμένη πρόσληψη τροφής και τελικά η μειωμένη γαλακτοπαραγωγή. Συνεπώς, για ομάδα 100 γαλακτοπαραγωγών αγελάδων, υπολογίζοντας και μια είσοδο πλάτους 4-5 m από την πλευρά του διαδρόμου τροφοδοσίας, απαιτείται μήκος κτιρίου 80 m.

β) Το πλάτος του διαδρόμου σίτισης είναι επίσης ένα πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό του κτιρίου. Ο αντικειμενικός σκοπός είναι να υπάρχει αρκετός χώρος ώστε να είναι δυνατή η σίτιση μιας αγελάδας και ταυτόχρονα, να μπορούν να κινηθούν άνετα από πίσω της δύο άλλες αγελάδες, προς διαφορετικές κατευθύνσεις, κατά βούληση. Συνεπώς, απαιτείται πλάτος 4,5-5,0 m. Ειδικά όταν η διαμόρφωση των ατομικών θέσεων ανάπαυσης επιβάλλει την έξοδο των αγελάδων από αυτές με οπισθοχώρηση προς το διάδρομο σίτισης, η τήρηση αυτού του πλάτους είναι απολύτως απαραίτητη για τη διατήρηση της ευζωίας τους. Σε κάθε άλλη περίπτωση περιορίζεται η ελεύθερη κίνηση των αγελάδων. Το δάπεδο του διαδρόμου σίτισης πρέπει να είναι κατασκευασμένο από σκυρόδεμα, είτε ενιαίο είτε σχαρωτό. Η επιλογή του τύπου του δαπέδου καθορίζεται από τις προτιμήσεις του κτηνοτρόφου και από το εφαρμοζόμενο σύστημα αποκομιδής των αποβλήτων. Αυτό που είναι σημαντικό είναι το δάπεδο να είναι αντιολισθητικό και σχετικά μαλακό (η κάλυψη από ειδικούς ελαστικούς τάπητες είναι επιθυμητή) και να καθαρίζεται τακτικά, τουλάχιστον 2-3 φορές ημερησίως (με αυτόματα ή συρόμενα ξέστρα), κατά προτίμηση όταν οι αγελάδες δεν είναι παρούσες (όταν αρμέγονται).

Διάδρομος σίτισης με επαρκές πλάτος (4,5-5,0 m) και με αντιολισθητικό δάπεδο.

γ) Το πλάτος του διαδρόμου κυκλοφορίας πρέπει να είναι τουλάχιστον 3,0 m, για την ελεύθερη κίνηση των αγελάδων κατά μήκος του κτιρίου και την άνετη είσοδο και έξοδο τους στις ατομικές θέσεις ανάπαυσης. Πολλές φορές, είτε όταν το πλάτος των βουστασίων πρέπει να περιοριστεί λόγω μεγέθους του οικοπέδου είτε όταν αναδιαμορφώνεται ένα υπάρχον στενό κτίριο, πλάτος διαδρόμου κυκλοφορίας 2,0-2,5 m μπορεί να γίνει ανεκτό, με στόχο να μην περιοριστεί το πλάτος του διαδρόμου σίτισης και το μήκος των ατομικών θέσεων ανάπαυσης. Για το δάπεδο του διαδρόμου κυκλοφορίας ισχύουν όσα αναφέρθηκαν για το δάπεδο του διαδρόμου σίτισης.

δ) Το πλάτος και ο αριθμός των εγκάρσιων διάδρομων, αυτών δηλαδή που ενώνουν το διάδρομο σίτισης με το διάδρομο κυκλοφορίας είναι πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό του κτιρίου. Σε αντίθεση με ότι συχνά εφαρμόζεται με στόχο την κατασκευή λίγων περισσότερων ατομικών θέσεων ανάπαυσης, το πλάτος των εγκάρσιων διαδρόμων πρέπει να είναι μεγάλο, δηλαδή 4,5-5,0 m.

Εγκάρσιος διάδρομος με επαρκές πλάτος (4,5-5,0 m), αντιολισθητικό δάπεδο και μεγάλες υδροδόχους.

Σ’ αυτό το σύστημα σταβλισμού, οι υδροδόχοι τοποθετούνται στους εγκάρσιους διαδρόμους και το μεγάλο πλάτος τους επιτρέπει ταυτόχρονα, τόσο την ελεύθερη κίνηση των αγελάδων όσο και την εκδήλωση της φυσιολογικής συμπεριφοράς των αγελάδων που είναι η παραμονή γύρω από τα σημεία ύδρευσης για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο από το απαιτούμενο για την πρόσληψη νερού. Οι υδροδόχοι πρέπει και πάλι να έχουν ελάχιστο μήκος πρόσβασης 10 cm ανά εκτρεφόμενη αγελάδα (για ομάδα 100 ζώων αυτό σημαίνει συνολικά 10 m). Πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον 2 για κάθε ομάδα ζώων και 1 ανά 20-25 αγελάδες (ιδανικά 4 για ομάδα 100 αγελάδων), κατανεμημένες ομοιόμορφα σε όλο το μήκος του κτιρίου και ποτέ σε σημείο με μειωμένη πρόσβαση, για την αποφυγή εκδήλωσης κυριαρχικής συμπεριφοράς από τα ανώτερα κυριαρχικά ζώα. Σε ότι αφορά τον αριθμό των εγκάρσιων διαδρόμων, πρέπει να σημειωθεί ότι το σωστό είναι να υπάρχει ένας κάθε 20,0-25,0 m μήκους κτιρίου. Συνεπώς, σε ένα κτίριο μήκους 80 m, πρέπει ιδανικά να υπάρχουν 4 εγκάρσιοι διάδρομοι (ο καθένας με μια υδροδόχο μήκους τουλάχιστον 2,5 m έκαστη). Οι δύο από αυτούς πρέπει να είναι στα άκρα του κτιρίου για να αποφεύγονται τα «τυφλά σημεία» (αδιέξοδα) που προκαλούν αίσθηση παγίδευσης και σοβαρή καταπόνηση στα κατώτερα ιεραρχικά ζώα. Το δάπεδο των εγκάρσιων διαδρόμων κατασκευάζεται με σκυρόδεμα και είναι συνήθως ενιαίο (θα μπορούσε να είναι και σχαρωτό), με μέτρια διπλή κλίση προς τους διαδρόμους σίτισης και κυκλοφορίας και πάντοτε, ιδιαίτερα αντιολισθητικό.

Εγκάρσιος διάδρομος με ανεπαρκές πλάτος. Η τοποθέτηση υδροδόχου στο σημείο αυτό θα παρεμπόδιζε την κυκλοφορία των αγελάδων.

Εκδήλωση φυσιολογικής συμπεριφοράς των αγελάδων (ταυτόχρονη πρόσληψη νερού).

ε) Το πλάτος και το μήκος των ατομικών θέσεων ανάπαυσης είναι πρωταρχικής σημασίας για την επιτυχία αυτού του συστήματος σταβλισμού. Αν και τα σφάλματα είναι συχνά και σε όλα τα άλλα χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν προηγουμένως, τα σφάλματα στις ατομικές θέσεις έχουν τις σοβαρότερες αρνητικές επιπτώσεις. Για τις μεγαλόσωμες αγελάδες φυλής Holstein που εκτρέφονται σήμερα, το πλάτος των ατομικών θέσεων ανάπαυσης πρέπει να είναι 1,25 m. Πολύ συχνά, με στόχο την κατασκευή περισσότερων θέσεων σε σταθερό μήκος κτιρίου, λαμβάνεται η απόφαση να περιοριστεί το πλάτος τους. Αυτό είναι βασικό σφάλμα. Ταυτόχρονα, με βάση πάντοτε το σωματικό μέγεθος των αγελάδων, το συνολικό μήκος των ατομικών θέσεων ανάπαυσης πρέπει να είναι 2,7 m, μέχρι και 3,0 m όταν είναι κλειστές (τοίχος) στην άκρη τους. Η κακώς εννοούμενη οικονομία (περιορισμός του πλάτους του κτιρίου) είναι και πάλι κακός σύμβουλος. Για να εφαρμοστεί με επιτυχία αυτό το σύστημα σταβλισμού, πρέπει οι αγελάδες να αισθάνονται άνετα, τόσο κατά την παραμονή τους στις ατομικές θέσεις ανάπαυσης (αποφυγή τραυματισμών από τα διαχωριστικά κιγκλιδώματα και τις παρακείμενες αγελάδες) όσο και κατά την είσοδό τους (κατάκλιση) και έξοδό τους (ανόρθωση) από αυτές.

Ατομική θέση ανάπαυσης. Βασικές διαστάσεις για ενήλικη αγελάδα και μοσχίδες αντικατάστασης. Το μήκος των θέσεων περιλαμβάνει και το χώρο που απαιτείται για την πρόσθια κίνηση της αγελάδας κατά την ανέγερση.

Μεγάλη σημασία έχει και η επιφάνεια των ατομικών θέσεων ανάπαυσης. Προφανώς, πρέπει να είναι αντιολισθητική και να παρέχει αίσθηση ασφάλειας στα ζώα. Υπάρχουν δύο βασικές επιλογές:

α) η επιφάνεια μπορεί να είναι “κοίλη” και να διαθέτει βαθειά στρωμνή, τουλάχιστον 25-30 cm, από άχυρο, κομποστοποιημένη κόπρο ή καλύτερα, από άποψη υγιεινής, άμμο (ανόργανο υλικό). Κάθε υλικό έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα, ανεξάρτητα όμως από την επιλογή, οι ατομικές θέσεις πρέπει να καθαρίζονται συστηματικά κάθε μέρα και η στρωμνή να ισοπεδώνεται και να ανανεώνεται/συμπληρώνεται ανάλογα με τις ανάγκες.

Ατομική θέση ανάπαυσης με στρωμνή από άμμο.

β) Η επιφάνεια μπορεί να είναι επίπεδη, από σκυρόδεμα, καλυμμένη ή όχι από ελαστικό τάπητα. Χωρίς στρωμνή, η επιφάνεια αυτή είναι ακατάλληλη (κρύα και σκληρή). Πρέπει πάντοτε να χρησιμοποιείται στρωμνή. Μια εναλλακτική λύση είναι η τοποθέτηση ειδικών στρωμάτων. Υπάρχουν διαθέσιμα στρώματα πολλών τύπων, λιγότερο ή περισσότερο μαλακά και ανθεκτικά, ακόμα και “στρώματα νερού”. Αυτό που έχει μεγάλη σημασία αλλά παραβλέπεται πολύ συχνά είναι ότι και στην περίπτωση αυτή είναι απαραίτητη η καθημερινή χρήση μικρής έστω ποσότητας στρωμνής (τεμαχισμένο άχυρο, πριονίδι, φλοιός ρυζιού) τουλάχιστον στο οπίσθιο τμήμα της ατομικής θέσης ανάπαυσης. Η άνεση των ζώων και η υγιεινή του μαστού βελτιώνονται σημαντικά. Η καθημερινή απομάκρυνση της κόπρου που μπορεί να βρεθεί στις ατομικές θέσεις είναι και πάλι απαραίτητη. Επίσης, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η διάρκεια χρήσης των στρωμάτων από τον κατασκευαστή και να γίνεται έγκαιρα η αντικατάστασή τους.

Βασική επιλογή κατά την εφαρμογή του συστήματος ελεύθερου σταβλισμού με ατομικές θέσεις ανάπαυσης είναι αυτή μεταξύ της ύπαρξης δύο ή τριών σειρών θέσεων ανάπαυσης. Mε μήκος κτιρίου 80 m (το οποίο όπως προαναφέρθηκε παρέχει τη δυνατότητα ύπαρξης 100 θέσεων σίτισης) και 4 εγκάρσιους διαδρόμους πλάτους 5,0 m, υπάρχουν διαθέσιμα 60 m για την κατασκευή θέσεων ανάπαυσης, δηλαδή χώρος για 48 θέσεις (60 m : 1,25 m = 48). Με διπλή σειρά ατομικών θέσεων, ο συνολικός αριθμός είναι 96, όσες περίπου είναι και οι θέσεις σίτισης. Με τριπλή σειρά ατομικών θέσεων μπορούν να κατασκευαστούν, για το ίδιο μήκος κτιρίου και με μόλις 3,0 m μεγαλύτερο πλάτος, 64 επιπλέον θέσεις (80 m : 1,25 m = 64), συνολικά δηλαδή 160 θέσεις ενώ οι θέσεις σίτισης παραμένουν 100. Η δυσαναλογία θέσεων ανάπαυσης/θέσεων σίτισης δημιουργεί πρόσθετες διαχειριστικές απαιτήσεις (π.χ. ημερήσια κατανομή του χρόνου των αγελάδων μεταξύ του στάβλου και του αρμεκτηρίου, ποσότητα παρεχόμενης τροφής και αριθμός ημερήσιων παραθέσεών της). Οι δυσκολίες αυτές δεν είναι ανυπέρβλητες εφόσον τηρούνται οι υπόλοιπες προδιαγραφές (πλάτος διαδρόμων, διαστάσεις ατομικών θέσεων ανάπαυσης). Γενικά θεωρείται ότι οι συνθήκες είναι ιδανικές όταν υπάρχουν δύο σειρές ατομικών θέσεων ανάπαυσης καθώς στην περίπτωση αυτή είναι ευκολότερος και ο σωστός αερισμός του κτιρίου, λόγω μικρότερου συνολικού πλάτους.

Σε ότι αφορά το ύψος των βουστασίων, όπως έχει ήδη αναφερθεί αυτό εξαρτάται από τη συνολική επιφάνειά τους, τον απαιτούμενο όγκο ανά σταβλισμένο ζώο και τις ανάγκες του συστήματος αερισμού (φυσικού ή τεχνητού) στις οποίες περιλαμβάνεται και η κλίση της σκεπής. Για τις γαλακτοπαραγωγές αγελάδες υψηλών αποδόσεων ο απαιτούμενος όγκος κτιρίου είναι τουλάχιστον 45 m3 ανά αγελάδα. Τα βουστάσια με ατομικές θέσεις ανάπαυσης έχουν επιφάνεια μικρότερη κατά 20-25% περίπου σε σχέση με εκείνα που διαθέτουν ενιαίο χώρο ανάπαυσης. Εφόσον τηρούνται οι προδιαγραφές που αναφέρθηκαν παραπάνω, για να επιτευχθεί όγκος κτιρίου αντίστοιχος με εκείνον ενός κτιρίου με ενιαίο χώρο ανάπαυσης το μέσο ύψος πρέπει να είναι 7,5 m (5 m στην χαμηλότερη και 10 m στην υψηλότερη πλευρά). Προτιμάται και πάλι η σχετικά μεγάλη κλίση στέγης (30-35%) για τον επιτυχή φυσικό αερισμό των βουστασίων.

Εναλλακτικά, οι γαλακτοπαραγωγές αγελάδες μπορούν να σταβλισθούν σε χώρο με διαμόρφωση όμοια με ότι έχει περιγραφεί παραπάνω, χωρίς να υπάρχει στέγη που να τον καλύπτει. Στεγασμένες είναι μόνο οι θέσεις ανάπαυσης και μέρος του διαδρόμου σίτισης.

Σταβλισμός σε ατομικές θέσεις ανάπαυσης χωρίς την ύπαρξη «στάβλου». Στεγασμένες είναι μόνο οι θέσεις ανάπαυσης και μέρος του διαδρόμου σίτισης.

Η ύπαρξη προαύλιου χώρου για την άσκηση των αγελάδων θεωρείται απαραίτητη από πλευράς ευζωίας για τα ζώα που σταβλίζονται με το σύστημα του ελεύθερου σταβλισμού με ατομικές θέσεις ανάπαυσης. Απαιτούνται για το σκοπό αυτό 15-20 m2 ανά αγελάδα και τα ζώα πρέπει να έχουν πρόσβαση σ’ αυτό μεγάλο χρονικό διάστημα κάθε ημέρα. Το προαύλιο μπορεί να έχει δάπεδο από σκυρόδεμα ή να είναι χωμάτινο (καλύτερα) και πρέπει να διατηρείται πάντοτε καθαρό και σχετικά στεγνό (δυνατότητα αποστράγγισης). Στην αντίθετη περίπτωση συχνά μετατρέπεται σε υγειονομική παγίδα με ολέθριες επιπτώσεις για την υγεία των άκρων των αγελάδων.

Γενικά, το σύστημα του ελεύθερου σταβλισμού με ατομικές θέσεις ανάπαυσης θεωρείται σήμερα καταλληλότερο για τις ελληνικές εκτροφές γαλακτοπαραγωγών αγελάδων, κυρίως επειδή υπάρχουν οι προαναφερθείσες αδυναμίες εφαρμογής του συστήματος με ενιαίο χώρο ανάπαυσης. Ο φόρτος εργασίας και οι απαιτούμενες ποσότητες στρωμνής είναι σχετικά περιορισμένα. Φυσικά, απαιτείται μεγαλύτερη αρχική επένδυση για την αγορά και την εγκατάσταση του εξοπλισμού. Ταυτόχρονα, ο πειρασμός να σταβλισθεί αριθμός πολύ μεγαλύτερος από τον αριθμό των θέσεων ανάπαυσης είναι συνήθως μικρότερος. Συνήθως, φόρτιση 110% (με βάση τον αριθμό των θέσεων ανάπαυσης) παραμένει χωρίς σοβαρές αρνητικές συνέπειες. Αυτές εμφανίζονται όταν η φόρτιση προσεγγίσει το 120%, το όριο επηρεάζεται όμως πολύ από τις γενικότερες συνθήκες διαχείρισης που πρέπει να είναι εξαιρετικές όσο η φόρτιση αυξάνει. Πρέπει να τονιστεί και πάλι ότι η επιτυχής εφαρμογή του συστήματος στηρίζεται στην πιστή τήρηση των σχετικών με τις διαστάσεις προδιαγραφών των διαδρόμων και των ατομικών θέσεων.

Πηγές φωτογραφιών:
Οι πηγές των φωτογραφιών είναι από τα περιοδικά: α) Hoard’s Dairyman και β) Production Laitiere Moderne (PLM) και από το βιβλίο PENN STATE HOUSING PLANS FOR MILKING AND SPECIAL-NEED COWS (NRAES-200).